Wat heeft Rembrandt wat jij niet hebt?

Voor de chinezen is 2019 het jaar van het zwijn. In Nederland staat het huidige jaar in het teken van Rembrandt. Het thema voor China wordt bepaalt door de volgorde in de dierenriemtekens. De grondslag voor ons land heeft niets van doen met dierenriemtekens of traditie. Goed doordachte marketing lijkt mij eerder  de onderliggende reden. (Ter herinnering: 2006 was ook al het jaar van Rembrandt).

Veelvuldig is er speciale aandacht voor het jaar van deze unieke kunstenaar. Bijvoorbeeld in televisieprogramma’s zoals het “Project Rembrandt”, “Het geheim van de Meester” & “Six over Rembrandt”. Daarnaast zijn er  vele exposities waarbij meerdere werken van Rembrandt bij elkaar zijn te zien zoals in het Mauritshuis & het Rijksmuseum. Ik kan deze aandacht voor zijn geniale werk alleen toejuichen en geniet volop. Tegelijkertijd ben ik eigenlijk wel heel benieuwd wat Rembrandt zelf hierover zou zeggen?!

Zelfs op een spaarzame vrije dag zonder kunst, komt het Nederlandse thema van dit jaar op tafel.  Genietend van een lunch met Annette en het uitzicht op zee, komt uit het niets de volgende vraag van deze zeer gewaardeerde vriendin : “Wat heeft Rembrandt wat jij niet hebt”?.

Ik val stil en moet tegelijkertijd hard lachen. In eerste instantie dacht ik dat ik in de maling werd genomen. Haar blik liet zien dat dit een serieuze vraag was. Dus dit verdient ook een eerlijk en onderbouwd antwoord.

Bijgekomen van mijn eerste verwondering probeer ik in eerste instantie door een scala aan woorden aan haar uit te leggen wat in mijn beleving de unieke kwaliteiten zijn van Rembrandt. Zijn kennis over compositie in combinatie met zijn penseelstreken blijft voor mij een fascinerend studieonderwerp.

Ik ken Annette goed genoeg om aan haar gezicht te zien, dat zij tot nu toe mijn uitleg over Rembrandt zijn genialiteit eigenlijk maar onzin vind. Zij vind mijn werk net zo sterk…. Terwijl ik van mening ben dat ik nog zoveel kan leren van het vakmanschap van Rembrandt.

Zowel zij als ik ervoeren enige frustratie dat we elkaar niet konden overtuigen van ons gelijk. Ergens bleef dit in de lucht hangen terwijl we ons lieten betoveren door de prachtige wolken boven de zee. 

Waarom is Rembrandt goed?

De dag na ons gesprek belde Annette me op, weer terugkomend op de vraag, maar dan in andere vorm. “Waarom is iedereen zo vol van Rembrandt?” Ze voelde zich gefrustreerd omdat ze het echt nog niet begreep. En ik voelde me geroepen om serieus in te gaan op haar vraag.

Ik hou van mensen die zelf denken en zich door niemand iets op laten leggen, maar tegelijkertijd wel openstaan om “het waarom” te begrijpen. Aan mij de uitdaging om uit te leggen waardoor ik zo gefascineerd ben door het vakmanschap van deze man.

Voor de goede orde: Het werk van Rembrandt mooi vinden, dat is in mijn beleving bijzaak. Mooi vinden is een kwestie van smaak en dus veranderlijk. In dit verhaal ligt voor mij de nadruk op”Waarom” is Rembrandt goed? Het “waarom” is dus leidend. Het met mij eens zijn, is weer iets anders.

Na enige twijfel en schroom, omdat zoveel geleerden zich na zorgvuldige studies al over Rembrandt hebben uitgelaten, durf ik het toch aan om hier zwart op wit mijn fascinatie voor deze man zijn werk te duiden en aan te geven waarom ik hem goed vindt. Daarnaast speciaal voor Annette de verschillen te benoemen tussen Rembrandt en ondergetekende. Dit laatste lijkt me minder lastig :).

Waar ga ik beginnen?

Bij nader inzien stel ik eigenlijk mezelf ook vaak dezelfde vraag als Annette: “Waarom vind ik dat die kunstenaar  goed is?”, “Waarom spreekt zijn of haar werk mij aan?

Om het vakmanschap van een kunstenaar beter te begrijpen heb ik mezelf aangeleerd om een werk van hem of haar zoveel mogelijk te proberen uit te diepen. Op zoek naar waar ik aan kan haken door een logica te herkennen. Een voorbeeld van zo een studie is een ets van Rembrandt met molen en landschap uit 1641.

Kijken, kijken en nog eens kijken.

Als eerste richt ik me op de compositie. Wat valt mij op? Is er een logica in het lijnenspel? Welke hoeken kan ik ontdekken? Hoe heeft hij de onderwerpen gesitueerd in zijn werk? Wat zijn de verhoudingen ten op zichten van elkaar in zowel lijn als oppervlaktes? Was er een logica? Na van alles te hebben uitgeprobeerd (zoals je kan zien op de foto’s) kwam ik tot mijn verrassing er achter dat er allemaal vierkanten in de compositie zaten. Ook zag ik een verband in de maatvoering ten opzichte van elkaar. Het tonenspel, allerlei verschillende tinten. Hoe langer ik kijk, hoe meer ik kon ontdekken.

Dus lieve Annette, samenvattend het eerste gedeelte van mijn antwoord op “wat heeft Rembrandt dat ik nog niet heb?”. In zijn werk zijn veel meer composities op verschillend niveau, dan wat ik op dit moment neerzet. Hierin moet ik zeker Rembrandt voorlopig nog als mijn meerdere erkennen. Maar niet getreurd, ik leer graag!

Het portret

Rembrandt heeft ontelbaar veel werken gemaakt met veel verschillende onderwerpen. Persoonlijk voel me vooral aangesproken door zijn zelfportretten. Het portret als meetpunt voor vakmanschap, tegelijkertijd ben ik altijd nieuwsgierig naar het verhaal achter het masker. In mijn beleving is er pas echt contact met iemand wanneer je in zijn/haar ogen mag kijken. Het verhaal of de emotie zien. Stil worden.

Zijn penseelstreek

Mijn fascinatie voor Rembrandt’s portretten en dan vooral die met volle, losse penseelstreken heeft mij doen besluiten om een studie te doen naar het “Zelfportret 1669” (in het Mauritshuis). Vele malen heb ik voor dit werk mogen staan en telkens werd ik weer verrast.

De beweging van zijn penseel met dikke, vette verf, voelbaar in de penseelstreek; krachtig en tegelijk zacht. Voor mij is dat al een kunstwerk op zich. Ik voel emotie en elke millimeter is net weer iets anders (foto links).
Boven zijn rechteroog (voor de kijker links) zie je een klein langgerekte vlek, in één keer gezet met gebrande sienna (rechts).


Dezelfde kleur, links onder zijn neusvleugel; de tint iets stralender, de vorm iets kleiner, de richting net weer iets anders dan de lijn bij het oog. Bij de mond is er een gebrande Sienna lijn te zien, met wederom een net andere richting dan de andere twee (foto links).

Is dit echt zo belangrijk? Ja! Juist de toevoeging van deze kleur  zorgt voor warmte in het werk. Bijzonder is dat  deze subtiele verdeling over het gezicht zoveel effect teweeg brengt.

Recht op zijn wang zie je ook een zweem van gebrande sienna, maar dan donkerder.

De penseelstreek die zijn grijs krullende haren verbeelden zijn weer totaal anders. Breder qua vlak, zachter neergezet. Totaal tegenover gesteld dan de dikker roze penseelstreek onder zijn oog. Op zijn hoofddeksel een langgerekte in een keer opgezette penseelstreek vol van verf, zonder medium, krachtig en tegelijkertijd zacht de vorige laag aanrakend.

Alles doet er echt toe. Twijfel? Goed zo! Niets aannemen, altijd zelf ervaren. De volgende keer wanneer je in het Mauritshuis ben, dek dan één van deze lijnen af en oordeel zelf.

Mijn leermoment ten opzichte van Rembrandt, lieve Annette, zit erin om alleen penseelstreken toe te voegen die ook daadwerkelijk een verhaal vertellen. En dan ook echt elke penseelstreek. Niet meer en niet minder.

Waar zit de emotie?

In de opzet van de studie van het zelfportret van Rembrandt raakte ik ontroerd. Die ogen, de blik, geen woorden, grote afstand in tijd en toch heel dichtbij.

Studie in Mauritshuis – op zoek naar emotie en toongradaties.

Waarin zit nu de emotie? Is het de lijn? Is het de kleur? Er  bestaat geen tube verf met als inhoud “emotie”. Dit verhaal, zonder woorden, hetgeen waar ik zelf altijd door wordt gefascineerd, dit te vatten in verf. De uitstraling te bereiken door een samensmelting van gekleurde vlekken met verschillende toonsoorten, zowel in toon als in structuur en beweging. Misschien is het nog wel lastiger om in een portret een verhaal met meerdere lagen te krijgen dan in een landschap?!

Dus ja, ik heb net als Rembrandt een voorliefde voor het zelfportret in combinatie met emotie. Maar ook in deze, lieve vriendin ben ik van mening dat het verhaal in zijn ogen dieper gaat. Nog subtieler en juist daardoor een grotere zeggingskracht.

De praktijk

Tot slot, ook ik heb me laten verleiden door het thema van dit jaar om voor het Rijksmuseum een werk te maken geïnspireerd op een werk van Rembrandt. Waarom? Zie het als een examenstuk voor mezelf. In hoeverre heb / breng ik nu hetgeen ik van Rembrandt heb bestudeerd in mijn eigen werk.

Kopiëren is één ding, een vertaling te maken is echt van totaal andere orde.

Rembrandt’s zelfportret met twee cirkels was mijn inspiratiebron. In mijn beleving een oprecht portret zonder poespas: een kwetsbare eerlijkheid. In het bijzonder door de compositie (de gulden snede in het ultieme), de lichtval en de structuur die op elke centimeter een andere danspas lijkt te maken.

In mijn zelfportret met driehoek verbeeld ik mijn persoonlijke ontdekkingstocht in de schilderkunst. Studerend, beschouwend & viserend met mijn penseel, één oog dicht om de “werkelijkheid” overzichtelijker te maken. Daarnaast mezelf zien en te durven laten zien, zonder poespas.

Om de compositie goed te krijgen was het al een studie op zich. Uitdaging 1 was om de spiegel op de juiste afstand te krijgen voor de zelfde verhouding in het doek als mijn voorbeeld. Bijzonder vond ik dat toen ik de “juiste” afstand had gevonden veel details op hun plek vielen. Mijn hoofd bleek net zo groot als die van Rembrandt, mijn shirt kwam weer overeen op dezelfde lijn als het hemd van Rembrandt.
Wel vroeg ik me af hoe hij zijn kop zo gedetailleerd kon schilderen terwijl de afstand tussen spiegel en model (ikzelf) zo rond de 2 meter lag. Arendsogen? Zelf heb ik er voor gekozen om later een spiegel dichter bij mijn gezicht te plaatsen. Dit vergt wel inzicht om het verloop te laten kloppen.

Het licht, ook een uitdagend onderwerp in deze. De kleur alleen al. Tegenwoordig is koud licht gangbaarder dan warm licht. En ook, waar plaats ik de lamp, hoe hoog en welke afstand. Alleen al de opzet was wederom een leerzame studie waarin ik graag Rembrandt als mijn meerdere wil erkennen. . Alles tezamen van deze ervaring gevat in de titel “In stilzwijgen verbonden”.

In stilzwijgen verbonden – olieverf op paneel – 30×24 cm – werk Mariska de Kok

Het antwoord op de vraag: “Wat heeft Rembrandt wat ik niet heb?”

  • Een totaal doordacht en weloverwogen compositie zowel in vorm, kleur, toon & tint.
  • Een scala aan penseelstreken met daadwerkelijke betekenis waarom ze zijn zoals ze in zijn werk staan
  • Kleurgebruik, subtiel en verrassend met een klein palet een groot bereik
  • Het verschil in tonal werk met vele gradaties.

Tot slot – Een kleine toevoeging door  meester-vervalser meneer Jansen met zijn uitleg waarom hij nog nooit een Rembrandt heeft durven vervalsen – zie deze link: 12 verschillende kunstenaars in één schilderij.

Ook een vraag of stelling die je mij zou willen voorleggen? Ik hoor het graag!

Extra informatie:

  • Deel dit bericht met vrienden…